Delhi pollution : దేశ రాజధాని ఢిల్లీ గ్యాస్ ఛాంబర్‌గా మారింది. ఊపిరి పీల్చుకోవడమే గగనమై, ప్రజలు ఉక్కిరిబిక్కిరి అవుతున్నారు. కంటికి కనిపించని విషపు పొర నగరాన్ని కమ్మేయడంతో, పరిస్థితి ప్రజారోగ్య అత్యవసర పరిస్థితిని తలపిస్తోంది. ఈ భయానక వాతావరణంపై దేశ ప్రప్రథమ మహిళా ఐపీఎస్ అధికారిణి, పుదుచ్చేరి మాజీ లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్ కిరణ్ బేడీ తీవ్ర ఆందోళన వ్యక్తం చేశారు. “ఇది కోవిడ్‌ మహమ్మారిని తలపిస్తోంది” అంటూ ఆవేదన చెంది, ఈ విషవలయం నుంచి ఢిల్లీని గట్టెక్కించడానికి ప్రధానమంత్రి కార్యాలయం (పీఎంఓ) తక్షణమే రంగంలోకి దిగాలని ఆమె డిమాండ్ చేశారు. అసలు ఢిల్లీలో క్షేత్రస్థాయి పరిస్థితి ఎంత దారుణంగా ఉంది? ప్రభుత్వ యంత్రాంగాలు విఫలమయ్యాయని కిరణ్ బేడీ ఎందుకు భావిస్తున్నారు? ఈ సంక్షోభ నివారణకు ప్రధాని కార్యాలయమే ఎందుకు జోక్యం చేసుకోవాలి?

ఒక చారిత్రక నిట్టూర్పు : ఒకప్పుడు ఈ నగరం పేరు ఇంద్రప్రస్థం. దేవతల రాజధాని అమరావతిని తలపించేలా, సాక్షాత్తూ మయుడు నిర్మించిన అద్భుత నగరం ఇలా ఎన్నో గాథలు యుద్దాలకు నెలువైన నగరం. యమునా నది స్వచ్ఛమైన జలాలతో పాదాలను కడుగుతుంటే, పరిసరాల్లోని వనాలు స్వచ్ఛమైన ప్రాణవాయువును అందిస్తుంటే, ఈ గడ్డపై ధర్మరాజు పరిపాలన సాగిందని విన్నాం. ఆకాశం నీలంగా, నక్షత్రాలు స్పష్టంగా కనిపించే రాత్రులు ఇక్కడివి. పక్షుల కిలకిలారావాలతోనే తెల్లవారేది. ఆ గాలిలో జీవం ఉండేది, శక్తి ఉండేదనే రాతలు చదివాము.

శతాబ్దాలు గడిచాయి. మొఘలులొచ్చారు. వారు ఈ నగరాన్ని ప్రేమించారు. అందమైన ఉద్యానవనాలను నిర్మించారు. షాలిమార్ బాగ్, లోధీ గార్డెన్స్ వంటి పచ్చటి తివాచీలను పరిచారు. వారి భవన నిర్మాణాల్లో గాలికీ, వెలుతురుకీ పెద్దపీట వేశారు. ఢిల్లీ సుల్తానులు, ఆంగ్లేయులు… ఎందరో ఈ నగరాన్ని ఏలారు, మార్చారు. కానీ, దాని ఆత్మను, దాని ఊపిరిని ఎవరూ హరించలేదు.

కానీ, ఈ రోజు : ఈ రోజు అదే నగరం ఒక గ్యాస్ ఛాంబర్‌గా మారింది. మనం పీలుస్తున్నది గాలి కాదు, నెమ్మదిగా ప్రాణాలు తీసే విషం. ఆకాశం నీలంగా కాదు, బూడిద రంగులో కనిపిస్తుంది. సూర్యుడు కూడా ఒక నిస్తేజమైన పసుపు పచ్చని చుక్కలా మిగిలిపోయాడు. యమున ఒక మురుగు కాలువగా మారిపోయింది. పక్షుల స్థానంలో అంబులెన్సుల సైరన్లు వినిపిస్తున్నాయి. ఒకప్పటి ఇంద్రప్రస్థపు వైభవం, నేటి ఇందిరాపురంలోని ఆర్తనాదాల కింద సమాధి అయిపోయింది.

ఈ చారిత్రక విషాదానికి నిలువుటద్దం పడుతూ, దేశ ప్రప్రథమ మహిళా ఐపీఎస్ అధికారిణి, పుదుచ్చేరి మాజీ లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్ కిరణ్ బేడీ పెట్టిన ఆక్రందన, “Feels like Covid” (ఇది కోవిడ్ మహమ్మారిలా ఉంది) అనేది కేవలం ఒక వ్యక్తి ఆవేదన కాదు. అది ఢిల్లీలోని రెండు కోట్ల మంది ప్రజల ఊపిరితిత్తుల నుండి వస్తున్న మూగఘోష. ఆమె తన బిడ్డను పాఠశాలకు పంపలేకపోతున్నానని, తన కుటుంబం ఉక్కిరిబిక్కిరి అవుతోందని చెప్పిన మాటలు, ఈ నగరంలో ప్రతి ఇంటి వ్యథకు ప్రతిరూపం.

ఇందిరాపురంలో గాలి నాణ్యత సూచీ (AQI) 587కి చేరిందన్న ఆమె మాట, మనం మన పిల్లలకు ఎలాంటి భవిష్యత్తును ఇస్తున్నామో చెప్పే ఒక భయంకరమైన గణాంకం. ఇది వాతావరణ మార్పుల సమస్య మాత్రమే కాదు. ఇది మన నాగరికత వైఫల్యం. మన అభివృద్ధి నమూనాలోని డొల్లతనం. అన్నింటికీ మించి, ఇది పాలకుల నిర్లక్ష్యానికి, మన సామూహిక నిష్క్రియాపరత్వానికి ఒక చేదు గుణపాఠం.

విషవలయం: సమస్య మూలాల్లోకి ఒక పర్యావరణ యాత్ర : ఢిల్లీ కాలుష్యం అనేది ఒకే ఒక్క కారణంతో ఉద్భవించినది కాదు. అది ఒక బహుముఖ, సంక్లిష్టమైన సమస్య. దాని మూలాలను అర్థం చేసుకోవాలంటే, ఒక పర్యావరణ శాస్త్రవేత్త కళ్లతో చూడాలి.

భౌగోళిక శాపం (The Geographical Curse): ఢిల్లీకి ప్రకృతి ప్రసాదించిన వరాలతో పాటు, ఒక శాపం కూడా ఉంది. అది భూపరివేష్టిత ప్రాంతం (land-locked) కావడం. సముద్రపు గాలి దీనికి చేరదు. దీనికి తోడు, శీతాకాలంలో ఉష్ణోగ్రత విలోమం (Temperature Inversion) అనే వాతావరణ దృగ్విషయం సంభవిస్తుంది. చల్లని, బరువైన గాలి కింది పొరల్లోకి చేరి, పైన వెచ్చని గాలి ఒక మూతలాగా ఏర్పడుతుంది. దీంతో, నగరంలో ఉత్పత్తయ్యే కాలుష్య కారకాలు (PM2.5, PM10, NOx, SOx) పైకి వెళ్లలేక, భూమికి దగ్గరగా ఒక విషపు దుప్పటిలా పేరుకుపోతాయి. ఇది ఢిల్లీ కాలుష్య తీవ్రతకు ప్రధాన సహజ కారణం.

వ్యవసాయ వ్యర్థాల దహనం (The Stubble Smoke Screen): ప్రతి ఏటా అక్టోబర్-నవంబర్ మాసాల్లో ఢిల్లీ గాలి నాణ్యత అత్యంత ప్రమాదకర స్థాయికి పడిపోవడానికి తక్షణ కారణం, పొరుగు రాష్ట్రాలైన పంజాబ్, హర్యానా, ఉత్తర ప్రదేశ్‌లలో పంట వ్యర్థాలను (గడ్డి) తగలబెట్టడం. ఇది కేవలం రైతుల అవివేకం కాదు, దాని వెనుక బలమైన సామాజిక-ఆర్థిక కారణాలున్నాయి. వరి కోతల తర్వాత, గోధుమ పంట వేయడానికి రైతులకు చాలా తక్కువ సమయం ఉంటుంది. గడ్డిని తొలగించడానికి ఆధునిక యంత్రాలు (హ్యాపీ సీడర్, సూపర్ సీడర్) ఖరీదైనవి. ప్రభుత్వాలు ఇచ్చే రాయితీలు అందరికీ చేరవు. దీంతో, తమకు చౌకైన, వేగవంతమైన మార్గమైన నిప్పు పెట్టడాన్ని వారు ఆశ్రయిస్తారు. ఆ పొగ గాలుల ద్వారా నేరుగా ఢిల్లీ-ఎన్‌సీఆర్ ప్రాంతాన్ని ముంచెత్తుతుంది. ఇది కేవలం రైతుల సమస్య కాదు, మన వ్యవసాయ విధాన వైఫల్యం. రైతులకు ప్రత్యామ్నాయ, లాభదాయకమైన మార్గాలను చూపించడంలో ప్రభుత్వాలు విఫలమవుతున్నాయనడానికి ఇది నిదర్శనం.

అనియంత్రిత పట్టణీకరణ (The Urban Cancer): పంట వ్యర్థాల దహనం అనేది కేవలం రెండు నెలల సమస్య. కానీ ఢిల్లీ ఏడాది పొడవునా కాలుష్యంతో ఎందుకు సతమతమవుతోంది? దానికి కారణం మన అభివృద్ధి నమూనా.
వాహన కాలుష్యం: నగరంలోని కోట్లాది వాహనాలు నిరంతరం కార్బన్ మోనాక్సైడ్, నైట్రోజన్ ఆక్సైడ్లు, సూక్ష్మ ధూళి కణాలను గాలిలోకి వదులుతాయి. ప్రజా రవాణా వ్యవస్థను బలోపేతం చేయడంలో, ఎలక్ట్రిక్ వాహనాల వినియోగాన్ని ప్రోత్సహించడంలో మన వేగం నత్తనడకను తలపిస్తుంది.
నిర్మాణ రంగం: నిరంతరం సాగే నిర్మాణ పనులు, మెట్రో ప్రాజెక్టుల నుండి వెలువడే ధూళి (PM10) గాలి నాణ్యతను దెబ్బతీయడంలో కీలక పాత్ర పోషిస్తుంది. నిబంధనలు ఉన్నా, వాటిని అమలు చేయడంలో యంత్రాంగం విఫలమవుతోంది.
పారిశ్రామిక ఉద్గారాలు: ఢిల్లీ చుట్టుపక్కల ఉన్న పారిశ్రామిక వాడల నుండి వెలువడే సల్ఫర్ డయాక్సైడ్, ఇతర విష వాయువులు కూడా ఈ కాలుష్య యజ్ఞంలో తమ వంతు సమిధలను అందిస్తున్నాయి.

పరిపాలనా పక్షవాతం: కిరణ్ బేడీ ఎందుకు పీఎంఓను ఆశ్రయించారు :  కిరణ్ బేడీ ఒక సాధారణ పౌరురాలు కాదు. ఆమె ఈ దేశపు పోలీస్ వ్యవస్థలో అత్యున్నత స్థాయికి ఎదిగిన వ్యక్తి, ఒక కేంద్రపాలిత ప్రాంతానికి రాజ్యాంగబద్ధమైన అధిపతిగా పనిచేసిన అనుభవజ్ఞురాలు. అలాంటి వ్యక్తి, ఈ సమస్య పరిష్కారానికి నేరుగా ప్రధానమంత్రి కార్యాలయం (PMO) జోక్యం చేసుకోవాలని కోరుతున్నారంటే, కింది స్థాయిలో వ్యవస్థలు ఎంతగా విఫలమయ్యాయో మనం అర్థం చేసుకోవచ్చు.
ఆమె వాదనలోని ఆంతర్యం ఇదే: “ఇది బహుళ రాష్ట్రాలతో ముడిపడి ఉన్న సమన్వయ సమస్య. హర్యానా, రాజస్థాన్, ఉత్తర ప్రదేశ్, ఢిల్లీ, పంజాబ్… ఈ రాష్ట్రాలన్నీ కలిసి పనిచేస్తే తప్ప దీనికి పరిష్కారం లభించదు. ఒక రిటైర్డ్ సివిల్ సర్వెంట్ నేతృత్వంలోని కమిషన్ ఈ రాజకీయ సంక్లిష్టతను ఛేదించలేదు. దీనికి బలమైన రాజకీయ సంకల్పం, అధికారం కావాలి.”

ఆమె చెప్పింది అక్షర సత్యం. ప్రస్తుతం జరుగుతున్నదిదే:
నిందారోపణల పర్వం: ఢిల్లీ ప్రభుత్వం పంజాబ్ రైతులను, పంజాబ్ ప్రభుత్వం కేంద్రాన్ని, కేంద్ర ప్రభుత్వం ఢిల్లీ ప్రభుత్వాన్ని నిందిస్తూ కాలం గడుపుతున్నాయి. ప్రతి పార్టీ తన ఓటు బ్యాంకు రాజకీయాలకే ప్రాధాన్యత ఇస్తోంది. ప్రజల ఆరోగ్యం, వారి ఊపిరి ఈ రాజకీయ చదరంగంలో బలైపోతున్నాయి.

కంటితుడుపు చర్యలు: గాలి నాణ్యత ప్రమాదకర స్థాయికి చేరినప్పుడు, ప్రభుత్వాలు మేల్కొంటాయి. పాఠశాలలకు సెలవులు ప్రకటించడం, నిర్మాణ పనులను ఆపడం, నీళ్లు చల్లడానికి యాంటీ-స్మాగ్ గన్‌లను వాడటం, ‘ఆడ్-ఈవెన్’ పథకాన్ని తీసుకురావడం వంటి తాత్కాలిక ఉపశమన చర్యలు చేపడతాయి. ఇవి గాయానికి మందు రాయడం లాంటివి కాదు, గాయం కనిపించకుండా బ్యాండ్-ఎయిడ్ వేయడం లాంటివి. సమస్య మూలాలను పరిష్కరించే దీర్ఘకాలిక ప్రణాళిక కొరవడింది.

అధికారహీన కమిషన్లు: వాయు కాలుష్య నియంత్రణకు కేంద్రం ‘కమిషన్ ఫర్ ఎయిర్ క్వాలిటీ మేనేజ్‌మెంట్’ (CAQM) వంటి సంస్థలను ఏర్పాటు చేసింది. కానీ, వాటికి రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల మీద పెత్తనం చెలాయించే రాజకీయ అధికారం లేదు. అవి ఇచ్చే ఆదేశాలు సలహాలుగా మిగిలిపోతున్నాయి తప్ప, శాసనాలుగా అమలు కావడం లేదు.

కిరణ్ బేడీ ఈ పరిస్థితిని కోవిడ్‌తో పోల్చడం అత్యంత సమంజసమైనది. కోవిడ్ సమయంలో, ప్రధానమంత్రి స్వయంగా రంగంలోకి దిగి, ముఖ్యమంత్రులతో మాట్లాడి, దేశవ్యాప్తంగా ఒకే విధానాన్ని అమలు చేశారు. ఆ సంక్షోభానికి ఒక రాజకీయ ముఖం, ఒక బలమైన నాయకత్వం ఉంది. ఢిల్లీ కాలుష్య సంక్షోభానికి అదే నాయకత్వం, అదే సంకల్పం ఇప్పుడు అవసరం. ఇది కేవలం పర్యావరణ సమస్య కాదు, ప్రజారోగ్య అత్యవసర పరిస్థితి (Public Health Emergency).

అంతర్జాతీయ వేదికలపై వాగ్దానాలు… మన రాజధానిలో ఆర్తనాదాలు : భారతదేశం పర్యావరణ పరిరక్షణ గురించి అంతర్జాతీయ వేదికలపై గంభీరమైన ఉపన్యాసాలు ఇస్తుంది. పారిస్ ఒప్పందం (COP21), క్యోటో ప్రోటోకాల్ వంటి వాటికి కట్టుబడి ఉన్నామని వాగ్దానాలు చేస్తుంది. కర్బన ఉద్గారాలను తగ్గిస్తామని లక్ష్యాలను నిర్దేశించుకుంటుంది. కానీ, మన దేశ రాజధానిలోనే ప్రజలు స్వచ్ఛమైన గాలి పీల్చుకోలేని దుస్థితిలో ఉన్నప్పుడు, మన మాటలకు విలువెక్కడిది?
ఒకప్పుడు బీజింగ్ నగరం కూడా ఇలాగే కాలుష్య కాసారంగా ఉండేది. 2008 ఒలింపిక్స్ సందర్భంగా, చైనా ప్రభుత్వం అసాధారణమైన చర్యలు తీసుకుంది. పరిశ్రమలను నగరం బయటకు తరలించింది, వాహనాలపై కఠినమైన ఆంక్షలు విధించింది, ప్రజా రవాణాను అద్భుతంగా మెరుగుపరిచింది. లండన్‌లో 1952లో సంభవించిన ‘గ్రేట్ స్మాగ్’ తర్వాత, అక్కడి ప్రభుత్వం ‘క్లీన్ ఎయిర్ యాక్ట్’ వంటి చారిత్రాత్మక చట్టాలను తెచ్చి, నగరం రూపురేఖలనే మార్చేసింది. మనకేమైంది? మనకు సంకల్పం లేదా? సాంకేతికత లేదా? లేక, మన ప్రజల ప్రాణాలంటే అంత చులకనా?

డౌన్ టు ఎర్త్ మ్యాగజైన్ కార్టూన్‌ను కిరణ్ బేడీ పంచుకున్నారు. అందులో, ఆసుపత్రిలో ఇద్దరు రోగులు ఉంటారు. ఒకరు AQI 700 వల్ల ఆక్సిజన్ మాస్క్‌తో ఉంటే, మరొకరు ‘స్వచ్ఛమైన గాలి కావాలి’ అని అడిగినందుకు గాయాలతో ఉంటారు. ఇది కేవలం వ్యంగ్యం కాదు, మన సమాజపు కఠోర వాస్తవికత. స్వచ్ఛమైన గాలిని పీల్చడం అనేది రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 21 ప్రకారం ‘జీవించే హక్కు’లో అంతర్భాగం అని సుప్రీంకోర్టు ఎన్నోసార్లు తీర్పు చెప్పింది. కానీ ఆ హక్కు కాగితాలకే పరిమితమైంది.

పరిష్కారం ఎక్కడ : ఈ విష వలయం నుండి బయటపడటానికి మార్గం లేదా? కచ్చితంగా ఉంది. కానీ దానికి కావాల్సింది అద్భుతాలు కాదు, పాలకుల అంకితభావం, ప్రజల చైతన్యం.

రాజకీయ ఏకాభిప్రాయం: ప్రధానమంత్రి జోక్యం చేసుకుని, సంబంధిత రాష్ట్రాల ముఖ్యమంత్రులతో ఒక ‘జాతీయ వాయు కాలుష్య నివారణ టాస్క్‌ఫోర్స్’ను ఏర్పాటు చేయాలి. ఇది మంత్రుల బృందంతో (Group of Ministers) కూడి, రాజకీయ అధికారాలతో పనిచేయాలి. దీని నిర్ణయాలు అన్ని రాష్ట్రాలకూ శిరోధార్యం కావాలి.

దీర్ఘకాలిక వ్యూహం: ‘ఆడ్-ఈవెన్’ వంటి తాత్కాలిక చర్యలకు స్వస్తి పలికి, ఐదేళ్లు, పదేళ్ల లక్ష్యాలతో కూడిన శాశ్వత ప్రణాళికను రచించాలి. రైతులకు పంట వ్యర్థాలను తొలగించే యంత్రాలను ఉచితంగా లేదా 90% రాయితీతో అందించాలి. ఆ వ్యర్థాలను బయో-ఇంధనంగా మార్చే పరిశ్రమలను ప్రోత్సహించాలి. ఢిల్లీ-ఎన్‌సీఆర్‌లో ప్రజా రవాణా వ్యవస్థను ప్రపంచస్థాయికి తీసుకువెళ్లాలి. ఎలక్ట్రిక్ బస్సులు, విస్తృతమైన మెట్రో నెట్‌వర్క్, సైకిల్ ట్రాక్‌లను నిర్మించాలి.
కాలుష్య పరిశ్రమలను నగరం బయటకు తరలించి, వాటిపై ‘జీరో-టాలరెన్స్’ విధానాన్ని అవలంబించాలి. నిర్మాణ రంగంలో కాలుష్య నియంత్రణ నిబంధనలను ఉల్లంఘిస్తే, కఠినమైన జరిమానాలు, శిక్షలు విధించాలి.

ప్రజా భాగస్వామ్యం: ఇది కేవలం ప్రభుత్వం చేయాల్సిన పని కాదు. మన జీవనశైలిని కూడా మార్చుకోవాలి. అనవసర ప్రయాణాలను తగ్గించడం, కారు పూలింగ్, చెట్లను నాటడం, మన పరిసరాలను శుభ్రంగా ఉంచుకోవడం వంటివి మన బాధ్యత. స్వచ్ఛమైన గాలి మన హక్కు అని గొంతెత్తి అరిచినప్పుడే, పాలకులలో చలనం వస్తుంది.

ఒకప్పుడు ఇక్కడ దేవతలు నివసించారు రాజులుయుద్ధాలు చేశారు అనే మన కథల్లోన్ని చరిత్రలోని ఈ నగరం, మనం మన చేతులారా ఒక నరకంగా మార్చుకున్నాం. అభివృద్ధి పేరుతో పర్యావరణాన్ని బలిపెట్టాం. ఇప్పుడు ఆ పర్యావరణమే మన ఊపిరితిత్తులను బలి తీసుకుంటోంది. మనం మన భావి తరాలకు వారసత్వంగా ఇచ్చేది కుతుబ్ మినార్, ఇండియా గేట్ వంటి స్మారక కట్టడాలనా లేక ఆస్తమా, ఊపిరితిత్తుల క్యాన్సర్ వంటి శ్వాసకోశ వ్యాధులనా? ఈ ప్రశ్న ప్రతి భారతీయుడు తనను తాను వేసుకోవాలి.ఈ నగరం  ఆత్మ ఇంకా చావలేదు. అది ఊపిరి కోసం పోరాడుతోంది. ఆ ఆత్మ ఘోషకు మనం స్పందించకపోతే, చరిత్ర మనల్ని క్షమించదు. ఎందుకంటే, ఊపిరి ఆగిపోయాక, ఏ అభివృద్ధికి, ఏ రాజకీయ విజయానికి అర్థం లేదు.