ఇది ఒక్క మధ్యప్రదేశ్కే పరిమితమైన సమస్య కాదు. హిమాచల్ ప్రదేశ్లో దాదాపు 800 పాఠశాలల్లో ప్రధానోపాధ్యాయులు లేకపోవడం కూడా ఇదే నిర్లక్ష్యానికి ఘోర ఉదాహరణ. పాఠశాల అనేది కేవలం భవనం కాదు, అది ఒక వ్యవస్థ. ఆ వ్యవస్థకు నాయకత్వం లేకుండా నడిపించడం అనేది విద్యను యాధృచ్ఛికంగా వదిలేయడమే. ఇది పరిపాలనా లోపం మాత్రమే కాదు, బాధ్యత నుంచి పారిపోయే ధోరణి. పర్యవేక్షణ చేయాల్సిన అధికారులు ఎక్కడ? నియామకాలు చేయాల్సిన వ్యవస్థ ఎందుకు మౌనంగా ఉంది? పాఠశాలలు ప్రధానోపాధ్యాయుల్లేక నడుస్తుంటే, అది ప్రభుత్వ వైఫల్యం కాదు, అది ప్రభుత్వ నిర్లక్ష్యానికి సాక్ష్యం. ఇలాంటి పరిస్థితులు ఒక రాష్ట్రంలో కాదు, రాష్ట్రాల మీదుగా కనిపించడం యాధృచ్ఛికం కాదు. ఇది విద్యా రంగంలో పెరుగుతున్న పరిపాలనా వైముఖ్యానికి స్పష్టమైన సంకేతం.
చట్టం ఏం చెబుతోంది? – వాస్తవం ఏం చూపిస్తోంది?
చట్టం: విద్య హక్కు చట్టం ప్రకారం ప్రతి పాఠశాలకు సురక్షితమైన భవనం, ప్రహరీ గోడ ఉండాలి. వాస్తవం: వేల సంఖ్యలో పాఠశాలలు కూలడానికి సిద్ధంగా ఉన్నాయి. ప్రశ్న: చట్టాన్ని అమలు చేయాల్సిన వారే చట్టాన్ని ఉల్లంఘిస్తే, న్యాయం ఎవరిని అడగాలి?
ఈ నిర్లక్ష్యం కేవలం భవనాల సమస్య కాదు, ఇది పిల్లల భద్రతపై నేరుగా దాడి. లక్షలాది విద్యార్థులు ఉపయోగకాలం పూర్తయిన భవనాల్లో చదువుకోవాల్సి రావడం విచారకరం. మరమ్మతులు లేకపోవడం వల్ల అపఘాతాల ప్రమాదం ఎప్పుడూ నెలకొని ఉంది. కొన్ని ప్రాంతాల్లో వర్షం పడితే పిల్లలు గొడుగులు పట్టుకుని తరగతి గదుల్లో కూర్చునే పరిస్థితి నెలకొనడం, విద్యా వ్యవస్థ దుస్థితికి జీవంతమైన ఉదాహరణ. శిథిలావస్థలో ఉన్న గదుల్లో చదవడం పిల్లల నేర్చుకునే సామర్థ్యాన్ని, వారి ఆత్మవిశ్వాసాన్ని కూడా దెబ్బతీస్తోంది. పాఠశాల అనేది భద్రత, భవిష్యత్తుకు పునాది కావాలి; కానీ అది ప్రమాదకర ప్రదేశంగా మారడం విద్యా వ్యవస్థ క్షీణతకు సూచిక.
“విద్య హక్కు కాదు – ప్రాణాలకు రక్షణ లేని శిక్షగా మారుతోంది!” అనే మాటలు ఇక్కడ అక్షరాలా నిజమవుతున్నాయి.
ప్రపంచంలోని అనేక దేశాలు ప్రభుత్వ విద్యను సమానత్వానికి పునాదిగా బలోపేతం చేస్తున్నాయి. ఐక్యరాజ్యసమితి విద్యా, శాస్త్ర, సాంస్కృతిక సంస్థ మార్గదర్శకాల ప్రకారం, ఒక పాఠశాల భవనం కేవలం ఆశ్రయం మాత్రమే కాదు, అది విద్యార్థి శారీరక, మానసిక వికాసానికి తోడ్పడే సురక్షితమైన ఆవాసం కావాలి. అలాగే ఐక్యరాజ్యసమితి బాలల సంక్షేమ సంస్థ నిర్దేశించిన పిల్లల అనుకూల పాఠశాల ప్రమాణాల ప్రకారం, ప్రతి బిడ్డకు ప్రమాద రహితమైన, నాణ్యమైన వసతులు కలిగిన తరగతి గదిలో చదువుకునే హక్కు ఉంది. మన దేశంలో ఈ అంతర్జాతీయ ప్రమాణాలను విస్మరించి, శిథిలావస్థ భవనాల్లో విద్యాబోధన చేయడం ఆందోళనకరం. అయినప్పటికీ, కొన్ని ప్రాంతాల్లో ప్రభుత్వ పాఠశాలలను ఆధునికంగా తీర్చిదిద్దిన ఉదాహరణలు మార్పు సాధ్యమేనని నిరూపిస్తున్నాయి.
ఇంకా తీవ్రమైన విషయం ఏమిటంటే, ఈ సమస్య సామాజిక అసమానతలను మరింత పెంచుతోంది. గ్రామీణ, గిరిజన ప్రాంతాల్లో ప్రభుత్వ పాఠశాలల పరిస్థితి అత్యంత దారుణంగా ఉంది. ఒకవైపు స్టార్ హోటళ్లను తలపించే కార్పొరేట్ విద్యాసంస్థలు, మరోవైపు ప్రాణాలకు గ్యారెంటీ లేని ప్రభుత్వ పాఠశాలలు, ఈ రకమైన విద్యా వివక్ష ప్రజాస్వామ్యానికే గొడ్డలి పెట్టు. ఒకవైపు ప్రభుత్వ పాఠశాలలు బలహీనపడుతుంటే, మరోవైపు విద్య క్రమంగా వ్యాపార ధోరణిలోకి జారిపోతోంది. అయితే మార్పు అసాధ్యం కాదు, కొన్ని రాష్ట్రాల్లో ప్రభుత్వ పాఠశాలలను ఆధునికంగా తీర్చిదిద్దిన ఉదాహరణలు ఉన్నాయి. అంటే సంకల్పం ఉంటే మార్పు సాధ్యమే అన్నది స్పష్టమవుతోంది. “సురక్షిత పాఠశాల – సుస్థిర భవిష్యత్తు!” అనేది నినాదంగా కాకుండా, ప్రతి పిల్లవాడి హక్కుగా మారాలి.
ఇటీవలి పరిణామాలు ఈ వైరుధ్యాన్ని మరింత స్పష్టంగా చూపిస్తున్నాయి. ఒకవైపు ప్రజలకు ప్రభుత్వ విద్యను ప్రోత్సహించాలని, ప్రైవేట్ పాఠశాలలపై ఆధారపడొద్దని సూచనలు చేస్తూనే, మరోవైపు అదే వ్యవస్థలో రాజకీయ నాయకులు లేదా వారి అనుబంధవర్గాలు అధిక వసతులతో కూడిన ప్రైవేట్ విద్యాసంస్థలను ప్రారంభించడం వంటి సంఘటనలు కనిపిస్తున్నాయి. “ప్రైవేట్ పాఠశాలలో చేర్చొద్దు” అని చెప్పే నాయకత్వం, మరోవైపు కొత్త ప్రైవేట్ పాఠశాలలను ప్రారంభించడంలో పాల్గొనడం ప్రజల్లో గందరగోళాన్ని సృష్టించడమే కాకుండా, ప్రభుత్వ విద్యపై విశ్వాసాన్ని దెబ్బతీస్తుంది. ఈ రకమైన ద్వంద్వ సంకేతాలు విద్యా విధానంలో స్పష్టత లేకపోవడాన్ని మాత్రమే కాకుండా, బాధ్యతాయుత నాయకత్వంపై కూడా ప్రశ్నలు లేవనెత్తుతున్నాయి.
ఈ పరిస్థితి మరో ప్రమాదకర దిశను కూడా తెరపైకి తెస్తోంది. ప్రభుత్వాలు తమ బాధ్యతను విస్మరిస్తూ, ఒకవైపు కొత్త విద్యాసంస్థల ఏర్పాటు పట్ల నిర్లక్ష్యం చూపుతూ, మరోవైపు ఉన్న ప్రభుత్వ విద్యాసంస్థలను వివిధ కారణాల పేరుతో బలహీనపరచడం ద్వారా ప్రజల్లో ఒక తప్పుదారి భావనను పెంచుతున్నాయి. “ప్రభుత్వ అనుమతి లేకపోయినా సరే విద్యాసంస్థలను నడపవచ్చు” అనే ప్రమాదకర సంకేతం పరోక్షంగా వ్యాపిస్తోంది. దీనివల్ల నకిలీ ధ్రువపత్రాలు, తప్పుడు పేర్లతో నడిచే అనధికార విద్యాసంస్థలు పెరిగే పరిస్థితి ఏర్పడుతోంది.
అత్యంత ఆందోళనకరమైన విషయం ఏమిటంటే, ఇటువంటి సంస్థలపై చర్యలు తీసుకోవాల్సిన అధికారులు కూడా అనేక సందర్భాల్లో నిర్లక్ష్యంగా వ్యవహరిస్తున్నారనే విమర్శలు వినిపిస్తున్నాయి. పాలకుల మౌన అనుమతి లేదా సహకారం ఉందనే అనుమానం బలపడుతున్న నేపథ్యంలో, నియంత్రణ వ్యవస్థ బలహీనపడుతోంది. ఫలితంగా, కొన్ని చోట్ల అవినీతి, లంచగొండి వ్యవహారాల ఆరోపణలు కూడా వెలుగులోకి వస్తున్నాయి. ఈ పరిస్థితి కొనసాగితే, దొంగ విద్యాసంస్థలు విద్యార్థులను దోచుకునే వ్యవస్థగా మారిపోవడం అనివార్యం. చివరికి ఇది విద్యను హక్కు నుంచి మోసపూరిత వ్యాపారంగా మార్చే ప్రమాదం తీసుకువస్తుంది.
ప్రభుత్వం 2025–26 సంవత్సరానికి సుమారు రూ.36,730 కోట్ల నిధులు కేటాయించామని చెబుతున్నప్పటికీ, మధ్యప్రదేశ్లో 58,269 ప్రాథమిక పాఠశాలలు, 24,666 మధ్యస్థ పాఠశాలలు ఉన్న నేపథ్యంలో వేల పాఠశాలలు ఇంకా ప్రమాదకర స్థితిలో ఉండటం గంభీరమైన ప్రశ్నలు లేవనెత్తుతోంది. కేటాయించిన నిధులు భారీగా కనిపించినప్పటికీ, సుమారు 83,000 పాఠశాలలకు విభజిస్తే ఒక్కో పాఠశాలకు వచ్చే వాటా భవనాల పునర్నిర్మాణానికి సరిపోతుందా అన్నది ప్రశ్నార్థకం. కాబట్టి కేవలం నిధుల కేటాయింపుతో సరిపెట్టకుండా, వాటి వినియోగంపై కఠిన పర్యవేక్షణ అవసరం. వచ్చే విద్యా సంవత్సరం ప్రారంభానికి ముందే కాదు, వెంటనే ఈ 5,700 పాడైన భవనాలపై అత్యవసర చర్యలు ప్రారంభించాలి. స్వతంత్ర తనిఖీలు, అత్యవసర మరమ్మతు నిధుల వినియోగం, స్థానిక పర్యవేక్షణ కమిటీల ఏర్పాటు వెంటనే చేపట్టాలి. లేనిపక్షంలో ఇది కేవలం పరిపాలనా వైఫల్యం మాత్రమే కాదు, భవిష్యత్తు తరాలపై జరుగుతున్న అన్యాయం.
“ప్రభుత్వ విద్యను కాపాడుకుందాం, పేదవాడి (దళిత బహుజన, మైనార్టీ, ఆదివాసీ గిరిజన, తెగల – పేద వర్గాల) భవిష్యత్తును నిలబెడదాం!” అనే పిలుపు ఇప్పుడు అత్యవసరం. ఈ పరిస్థితిని మార్చాలంటే ప్రజలే ముందుకు రావాలి. విద్య హక్కు కోసం సంఘటితంగా పోరాడి, పాలకులను బాధ్యతగా నిలబెట్టి, ప్రభుత్వ పాఠశాలలను సురక్షితంగా, నాణ్యంగా నడిపించేలా ఒత్తిడి తీసుకురావడం అత్యవసరం. పిల్లల ప్రాణాలతో ఆడుకునే ఈ నిర్లక్ష్యాన్ని నిలువరించడం, ఇది కేవలం డిమాండ్ కాదు, సమాజం ముందున్న చరిత్రాత్మక బాధ్యత.
– పాపని నాగరాజు