Icchampally Project: తెలంగాణ ప్రాంతాన్ని సస్యశ్యామలం చేయాలన్న ఆలోచన పాలకులకు ఈనాటిది కాదు. దాదాపు 150 ఏళ్ల క్రితమే గోదావరి జలాలను వినియోగించుకుని ఈ ప్రాంతాన్ని అభివృద్ధి చేయాలన్న మహా సంకల్పానికి బీజం పడింది. అయితే పాలకులు మారారు. ప్రభుత్వాలు మారాయి. రాష్ట్రాల భౌగోళిక స్వరూపం మారింది. గోదావరి జలాల వినియోగంపై ఎన్నో కొత్త ప్రాజెక్టులు వచ్చాయి. కానీ ఇచ్చంపల్లి ప్రాజెక్టు కథ మాత్రం నేటికీ పూర్తికాని అధ్యాయంగానే మిగిలింది. జయశంకర్‌ భూపాలపల్లి జిల్లా పలిమెల మండల పరిధిలోని ఇచ్చంపల్లి ప్రాంతం భౌగోళికంగా ఎంతో ప్రత్యేకమైనది. మహారాష్ట్ర, ఛత్తీస్‌గఢ్‌ ప్రాంతాల నుంచి ప్రవహించే ప్రాణహిత, ఇంద్రావతి నదులు ఇచ్చంపల్లికి ఎగువన గోదావరిలో కలుస్తాయి. దీంతో ఈ ప్రాంతంలో పుష్కలంగా నీటి లభ్యత ఉంటుందని అప్పటి ఇంజినీర్లు అంచనా వేశారు.

నిజాం కాలంలోనే మొదలైన ఆలోచన..

ఇచ్చంపల్లి వద్ద గోదావరిపై భారీ జలాశయం నిర్మించి నీటిని నిల్వ చేయడం, సాగునీటిని విస్తరించడం, తాగునీటి అవసరాలను తీర్చడం, విద్యుత్‌ ఉత్పత్తికి అవకాశం కల్పించడం వంటి లక్ష్యాలతో ప్రాజెక్టు ఆలోచన రూపుదిద్దుకున్నట్లు చారిత్రక కథనాలు పేర్కొంటున్నాయి. 1858 ప్రాంతంలోనే ఇచ్చంపల్లి వద్ద గోదావరిపై భారీ రిజర్వాయర్‌ నిర్మాణానికి సంబంధించిన ప్రయత్నాలు జరిగినట్లు పలు చారిత్రక వివరాల్లో ప్రస్తావన ఉంది. ఐదో నిజాం అఫ్జల్‌ ఉద్దౌలా పాలనలో సాలార్‌ జంగ్‌ ఇచ్చంపల్లి వద్ద భారీ రిజర్వాయర్‌ నిర్మాణానికి ప్రణాళిక రూపొందించినట్లు కూడా చారిత్రక ఆధారాలు పేర్కొంటున్నాయి. సుమారు 200 టీఎంసీల నీటిని నిల్వ చేసి తెలంగాణ ప్రాంతాన్ని సస్యశ్యామలం చేయాలన్న ఆలోచన అప్పట్లో ఉన్నట్లు సమాచారం.

1886లో మరోసారి నిర్మాణ ప్రయత్నం..

తదుపరి కాలంలో ఇచ్చంపల్లి ప్రాజెక్టుపై మరిన్ని ప్రతిపాదనలు వచ్చాయి. ఫ్రెంచ్‌ ఇంజినీర్ల సాంకేతిక సహకారంతో 1886లో నిజాం కాలంలో ఇచ్చంపల్లి వద్ద గోదావరిపై ఆనకట్ట నిర్మాణ పనులు ప్రారంభించినట్లు చారిత్రక కథనాలు పేర్కొంటున్నాయి. సుమారు 112.77 మీటర్ల ఎత్తుతో బ్యారేజీ నిర్మిస్తే 357 టీఎంసీల నీటిని నిల్వ చేయవచ్చని అప్పట్లో అంచనా వేసినట్లు సమాచారం. అదే సమయంలో జలవిద్యుత్‌ ఉత్పత్తి చేయాలన్న ఆలోచన కూడా ఉండేది. ఇక్కడ ఉత్పత్తి అయ్యే విద్యుత్‌ను అప్పటి మహారాష్ట్ర, మధ్యప్రదేశ్‌ ప్రాంతాలకు అందించేందుకు ఒప్పందాలు చేసుకున్నట్లు చారిత్రక వివరాలు చెబుతున్నాయి. అంటే సాగునీటితో పాటు విద్యుత్‌ ఉత్పత్తి, ప్రాంతీయ అభివృద్ధికి ఉపయోగపడే *బహుళార్థక ప్రాజెక్టుగా ఇచ్చంపల్లిని తీర్చిదిద్దాలన్న ఆలోచన* అప్పట్లోనే ఉందని తెలుస్తోంది.

కలరా మహమ్మారితో అర్ధంతరంగా నిలిచిన పనులు..

అయితే ఇచ్చంపల్లి ప్రాజెక్టు నిర్మాణ ప్రయత్నాలకు అనూహ్య పరిణామాలు అడ్డుగా నిలిచాయి. 1887లో కలరా వ్యాధి తీవ్రంగా వ్యాపించడంతో ఫ్రెంచ్‌ ఇంజినీర్లతో పాటు ప్రాజెక్టు పనుల్లో పాల్గొన్న కూలీలు పెద్ద సంఖ్యలో మృత్యువాత పడ్డారని చారిత్రక కథనాలు పేర్కొంటున్నాయి. దీంతో గోదావరి ఒడ్డున మొదలైన భారీ నిర్మాణ ప్రయత్నం అర్ధంతరంగా నిలిచిపోయింది. ప్రాజెక్టు పూర్తికాకపోయినా, ఆనాటి నిర్మాణానికి సంబంధించిన కొన్ని కట్టడాలు ఇప్పటికీ ఇచ్చంపల్లి ప్రాంతంలో కనిపించడం చరిత్రకు సాక్ష్యంగా నిలుస్తోంది.

ఆగని ప్రతిపాదనలు.. కదిలిన ఫైళ్లు..

ఇచ్చంపల్లి ప్రాజెక్టు ఆలోచన అక్కడితో ముగియలేదు. కాలం గడిచినా ఈ ప్రాజెక్టు ప్రస్తావన వివిధ దశల్లో మళ్లీ తెరపైకి వచ్చింది. 1940లలో గోదావరి జలాలను వినియోగించుకుని తెలంగాణ ప్రాంతంలో సాగు, విద్యుత్‌ రంగాలను అభివృద్ధి చేయడానికి నిజాం ప్రభుత్వం ప్రణాళికలు రూపొందించినట్లు చారిత్రక వివరాలు చెబుతున్నాయి. 1947లో ఇచ్చంపల్లి ప్రాజెక్టును భారీ నిల్వ సామర్థ్యంతో నిర్మించే అంశంపై నిజాం ప్రభుత్వం పరిశీలన జరిపినట్లు సమాచారం. అనంతరం 1951లో కేంద్రస్థాయిలో జరిగిన కృష్ణా–గోదావరి పరీవాహక ప్రాంతాల సమావేశంలో కూడా ఇచ్చంపల్లికి సంబంధించిన నీటి కేటాయింపుల అంశం చర్చకు వచ్చినట్లు చారిత్రక కథనాల్లో ప్రస్తావన ఉంది. దాదాపు తొమ్మిది దశాబ్దాల తర్వాత 1975, 1978లో అప్పటి ప్రధానమంత్రి ఇందిరాగాంధీ హయాంలో ఇచ్చంపల్లి ప్రాజెక్టును పునరుద్ధరించే ప్రయత్నాలు జరిగాయి. ఫైళ్లు కదిలినా వివిధ అనివార్య కారణాలతో ప్రాజెక్టు మళ్లీ ముందుకు సాగలేదు.

ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోనూ కొనసాగిన చర్చ..

కాలక్రమంలో ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోనూ ఇచ్చంపల్లి ప్రాజెక్టుపై వివిధ ప్రతిపాదనలు, అధ్యయనాలు జరిగాయి. గోదావరి జలాలను నిల్వ చేసి సాగునీటికి వినియోగించడం, కృష్ణా బేసిన్‌కు నీటిని తరలించడం, నదుల అనుసంధానం వంటి అంశాల్లో ఇచ్చంపల్లి ప్రాధాన్యం చర్చకు వచ్చింది. గతంలో రూపొందించిన వివిధ ప్రణాళికల్లో ప్రాజెక్టు ఎత్తు, నిల్వ సామర్థ్యం వంటి అంశాల్లో మార్పులు వచ్చినట్లు తెలుస్తోంది. నీటి లభ్యత, ముంపు ప్రాంతాలు, నిర్మాణ వ్యయం, అంతర్రాష్ట్ర అంగీకారాలు వంటి అంశాలు ప్రతిసారీ ప్రాజెక్టు సాధ్యాసాధ్యాలపై కొత్త చర్చకు దారితీశాయి.

మూడు రాష్ట్రాల ప్రయోజనాలతో ముడిపడిన ప్రాజెక్టు..

ఇచ్చంపల్లి ప్రాజెక్టు కేవలం తెలంగాణకు సంబంధించిన అంశం కాదు. గోదావరి జలాల వినియోగం కారణంగా *తెలంగాణతో పాటు మహారాష్ట్ర, ఛత్తీస్‌గఢ్‌ రాష్ట్రాల ప్రయోజనాలు* కూడా ముడిపడి ఉంటాయి. ఒకవైపు సాగు, తాగునీరు, పారిశ్రామిక అవసరాలకు నీటిని వినియోగించుకునే అవకాశం ఉంటే.. మరోవైపు ముంపు, పునరావాసం, అటవీ ప్రాంతాలు, పర్యావరణ ప్రభావం వంటి అంశాలు ముందుకు వస్తాయి. అందువల్ల ఇచ్చంపల్లి విషయంలో మూడు రాష్ట్రాల ప్రయోజనాలను సమన్వయం చేయడం కీలక అంశంగా మారుతుంది. ప్రాజెక్టు నిర్మాణం జరిగితే ముంపునకు గురయ్యే గ్రామాలు, నిర్వాసితుల జీవనోపాధి, పునరావాసం, పర్యావరణ పరిరక్షణ వంటి అంశాలను కూడా సమగ్రంగా పరిశీలించాల్సి ఉంటుంది. భారీ నిర్మాణ వ్యయం, అంతర్రాష్ట్ర జల హక్కులు, పర్యావరణ అనుమతులు వంటి అంశాలు కూడా ప్రాజెక్టు ముందడుగుకు సవాళ్లుగా నిలిచే అవకాశం ఉంది.

కాళేశ్వరం తర్వాత ఇచ్చంపల్లికి చోటెక్కడ?

తెలంగాణ రాష్ట్రం ఏర్పడిన తర్వాత గోదావరి జలాల వినియోగంపై జరిగిన చర్చల్లోనూ ఇచ్చంపల్లి మరోసారి ప్రస్తావనకు వచ్చింది. అయితే తెలంగాణలో కాళేశ్వరం ఎత్తిపోతల పథకం అందుబాటులోకి వచ్చిన తర్వాత ఇచ్చంపల్లి అవసరంపై కొత్త కోణంలో చర్చ మొదలైంది. కాళేశ్వరం, ఇచ్చంపల్లి రెండూ ఒకే తరహా ప్రాజెక్టులు కావు. కాళేశ్వరం ప్రధానంగా ఎత్తిపోతల విధానంపై ఆధారపడగా.. ఇచ్చంపల్లి ప్రతిపాదన భారీ నీటి నిల్వ, గోదావరి జలాల వినియోగంతో ముడిపడి ఉంది. భవిష్యత్తులో గోదావరి జలాలను మరింత సమర్థంగా వినియోగించుకోవాల్సిన అవసరం ఏర్పడితే ఇచ్చంపల్లి వంటి భారీ నిల్వ ప్రాజెక్టులపై మళ్లీ అధ్యయనం చేసే అవకాశం ఉంటుంది. అయితే ప్రాజెక్టును పునరుద్ధరించడం అంత సులభమైన నిర్ణయం కాదు. ప్రస్తుత నీటి లభ్యత, ప్రతిపాదిత నిల్వ సామర్థ్యం, సాగు ప్రయోజనాలు, తాగునీటి అవసరాలు, విద్యుత్‌ ఉత్పత్తి అవకాశాలు వంటి అంశాలను సమగ్రంగా పరిశీలించాల్సి ఉంటుంది. అదే సమయంలో ముంపునకు గురయ్యే గ్రామాలు, అటవీ ప్రాంతాలు, గిరిజనుల జీవనోపాధి, పునరావాసం, పర్యావరణ పరిరక్షణ వంటి అంశాలను కూడా పరిగణనలోకి తీసుకోవాల్సిందే.

రాజులు మారారు.. ప్రభుత్వాలు మారాయి.. కల మాత్రం అలాగే ఉంది

నిజాం కాలంలో మొదలైన ఇచ్చంపల్లి ప్రాజెక్టు ఆలోచనకు దశాబ్దాలు గడిచిపోయాయి. రాజులు మారారు.. ప్రభుత్వాలు మారాయి.. పాలనా వ్యవస్థలు మారాయి.. ప్రాజెక్టుల పేర్లు, ప్రతిపాదనలు మారాయి.. కానీ ఇచ్చంపల్లి మాత్రం ఈ ప్రాంత ప్రజల ఆశగా, తరతరాలుగా కొనసాగుతున్న జల స్వప్నంగా మిగిలిపోయింది. గోదావరి, ప్రాణహిత, ఇంద్రావతి నదుల జలాలు కలిసే ప్రాంతంలో భారీ జలాశయం నిర్మిస్తే తెలంగాణలోని విస్తారమైన ప్రాంతాలకు సాగునీరు అందించే అవకాశం ఉందనే వాదన చాలాకాలంగా వినిపిస్తోంది. అయితే నేటి పరిస్థితుల్లో గత ప్రతిపాదనలను యథాతథంగా ముందుకు తీసుకెళ్లడం కంటే.. ప్రస్తుత నీటి లభ్యత, ఆధునిక సాంకేతిక పరిజ్ఞానం, పర్యావరణ పరిస్థితులు, అంతర్రాష్ట్ర ఒప్పందాలు, ప్రజల ప్రయోజనాలను పరిగణనలోకి తీసుకుని సమగ్రంగా కొత్త అధ్యయనం చేయాల్సిన అవసరం ఉందనే అభిప్రాయం ఉంది.

తరతరాలుగా కొనసాగుతున్న ఎదురుచూపులు..

ఒకప్పుడు కేవలం ప్రణాళికగా ప్రారంభమైన ఇచ్చంపల్లి ప్రాజెక్టు నేడు కూడా ఈ ప్రాంత ప్రజల ఆశగా మిగిలింది. గోదావరి జలాలు అందుబాటులో ఉన్నప్పటికీ, వాటిని ఎంతవరకు, ఎలా వినియోగించుకోవాలన్న ప్రశ్న మాత్రం ఇంకా పూర్తిస్థాయిలో పరిష్కారం కాలేదు. ఇచ్చంపల్లి కథలో ఒకవైపు చరిత్ర ఉంది.. మరోవైపు భవిష్యత్తుపై ప్రశ్నలు ఉన్నాయి. గోదావరి జలాలను సమర్థంగా వినియోగించుకోవాలంటే ఇచ్చంపల్లి అవసరమా? అవసరమైతే ఏ రూపంలో నిర్మించాలి? తెలంగాణకు ఎంత ప్రయోజనం చేకూరుతుంది? ముంపు ప్రాంతాల ప్రజలకు న్యాయం ఎలా చేయాలి? మహారాష్ట్ర, ఛత్తీస్‌గఢ్‌లతో సమన్వయం ఎలా సాధించాలి? వంటి ప్రశ్నలకు సమగ్ర అధ్యయనాల ఆధారంగా సమాధానాలు రావాల్సి ఉంది.

నాడు మొదలైన ఇచ్చంపల్లి కథ.. నేటికీ నెరవేరని జల స్వప్నంగా మిగిలింది. కాలం ఎన్నిసార్లు మారినా గోదావరి మాత్రం తన దారిలో ప్రవహిస్తూనే ఉంది. ఆ ప్రవాహానికి శాశ్వత ప్రయోజనాల రూపం ఎప్పుడు దక్కుతుంది? ఇచ్చంపల్లి కథకు ముగింపు ఎప్పుడు పడుతుంది? అన్నదే ఇప్పుడు అసలు ప్రశ్న.